مسافری در طبیعت گیاهی را میبیند و نمیداند سمی است یا نه. اینترنت هم ندارد. گیاهبین برای همین ساخته شد: یک اپ رایگان و آفلاین اندروید با ۱۲۵ گیاه سمی و بیخطر ایران. این نوشته میگوید هوش مصنوعی کجا در ساخت آن کمک کرد، کجا نه، و چرا نتیجهی اپ فقط تخمینی است.
مسئله چه بود و چه محدودیتهایی داشت؟
هدف یک جمله بود: مسافر بتواند سریع بفهمد گیاه سمی است یا نه و اگر سمی بود، هشدار روشن ببیند. سه محدودیت کل کار را هدایت کرد.
- آفلاین: در کوه و جادهی خلوت اینترنت نیست، پس اپ مجوز اینترنت ندارد.
- رایگان: بدون اشتراک، تبلیغ و خرید درونبرنامهای، برای همیشه.
- سبک: روی گوشیهای معمولی و با حجم کم دانلود شود؛ نسخهی فعلی حدود ۲ مگابایت است.
چه کاری را به هوش مصنوعی سپردیم و چه کاری را نه؟
هوش مصنوعی سرعت میدهد، ولی هدف و ایمنی با انسان است. جدول زیر تقسیم کار واقعی این پروژه است.
| کار | هوش مصنوعی | انسان |
|---|---|---|
| جستوجوی منبع و خواندن PDFها | جستوجوی عمیق، خلاصه و فهرست گیاهان | بررسی ادعاهای مهم و ثبت کمبودها |
| نوشتن کد اپ و ابزارها | کد برنامه و اسکریپتهای ساخت | تصمیم دربارهی طراحی و حد و مرز اپ |
| آزمون | نوشتن آزمونهای داده و منطق | آزمون روی گوشی واقعی و عکس واقعی |
| هدف و خط قرمزها | پیشنهاد گزینهها | تصمیم نهایی: رایگان، آفلاین، بدون ردیاب |
| بازبینی علمی سمیت گیاهان | کمکی نمیکند | هنوز انجام نشده؛ باید متخصص انجام دهد |
- تعریف مسئله
یک جمله بهاضافهی سه محدودیت.
- جستوجوی عمیق
خواندن مقالهها و PDFهای علمی با کمک هوش مصنوعی.
- ساخت داده و اپ
۱۲۵ گیاه، عکس با مجوز آزاد و کد برنامه.
- آزمون واقعی
آزمون داده، گوشی واقعی و عکسهای واقعی.
- انتشار صادقانه
اعلام محدودیتها، سیاست حریم خصوصی و منبعها.
دادههای گیاهها از کجا آمد؟
با کمک هوش مصنوعی و جستوجوی عمیق در اینترنت، مقالهها و PDFهای علمی دربارهی گیاهان سمی ایران جمع شد. مقالهی مروری دربارهی تنوع گیاهان سمی ایران حدود ۲۰۰ گونه از ۷۵ جنس را فهرست کرده و خودش میگوید فهرست مرجع کاملی وجود ندارد.
فهرست رسمی و کامل «گیاهان سمی هر استان» هم پیدا نشد. پس نوشتن «پراکنش دقیق استانی» دروغ میشد. در عوض پراکنش را منطقهای و تقریبی گذاشتیم: هشت منطقه که به ۳۱ استان نسبت داده شدهاند. درس این بخش: کمبود داده را پنهان نکنید، اعلام کنید.
چرا اپ خودش عکس را با هوش مصنوعی تشخیص نمیدهد؟
شناسایی دقیق از روی عکس معمولاً به سرویس آنلاین، حساب و کلید نیاز دارد و سقف رایگان دارد. این با هدف «رایگان و آفلاین» نمیخواند، پس کنارش گذاشتیم. بهجایش «شناسایی راهنما» ساختیم: شما نوع گیاه، رنگ گل یا میوه و محل رویش را انتخاب میکنید و اپ گیاهان مشابه را با وضعیت سمیبودن نشان میدهد.
بهای این تصمیم دقت کمتر است و همین در خود اپ نوشته شده. فایدهاش این است که اپ مجوز اینترنت ندارد و چیزی از گوشی بیرون نمیرود. حجم برنامه بدون عکسها حدود ۴۰ کیلوبایت است و با ۱۲۳ عکس به حدود ۲ مگابایت میرسد.
آزمون چه چیزهایی را پیدا کرد؟
- آزمون داده: ۱۲۵ گیاه، ۵۰۴ ترکیب انتخاب ویژگی و ۳۱ استان؛ از جمله اینکه هر نتیجهای که گیاه سمی داشته باشد هشدار بدهد.
- آزمون روی گوشی واقعی: دوربین، گالری، چرخش صفحه، لغو و ۸۰۰ رویداد تصادفی بدون کرش.
- هفت عکس واقعی: گیاه درست در هر هفت مورد در فهرست بود و در چهار مورد (خرزهره، تاتوره، شوکران، انگشتانه) رتبهی اول را گرفت. گیاهان بیخطر (قاصدک، نعناع، نسترن) رتبهی ۱۰ تا ۱۳ گرفتند، چون اپ عمداً در امتیاز برابر سمیها را جلوتر میگذارد.
- اشتباههایی که فقط با نگاه کردن پیدا شد: عکس «داوودی» در واقع یک سکهی ژاپنی بود و عکس «شاهبلوط» فقط یک جوانه بود (حذف شد).
آخرین مورد نشان میدهد چرا نباید فقط به خروجی هوش مصنوعی اعتماد کرد: چیزی که روی صفحه درست به نظر میرسد ممکن است غلط باشد.
کجا نباید به این اپ و به هوش مصنوعی تکیه کرد؟
- خوردن گیاه یا قارچ وحشی: هیچوقت فقط بر پایهی این اپ نخورید؛ در شک، آن را سمی فرض کنید.
- تشخیص قطعی: اپ فهرست مشابهها را میدهد، نه جواب نهایی.
- اطلاعات سمیت: هنوز متخصص سمشناسی یا گیاهشناس آن را بازبینی نکرده و ممکن است ناقص یا نادرست باشد.
- پراکنش دقیق: فقط منطقهای و تقریبی است.
- مسمومیت: فوراً با ۱۱۵ یا مرکز اطلاعرسانی داروها و سموم، ۱۴۹۰، تماس بگیرید.
برای ساخت اپ با هوش مصنوعی چه یاد گرفتیم؟
- مسئله را در یک جمله و با محدودیتها بنویسید؛ بعد هوش مصنوعی را به کار بگیرید.
- هر ادعای مهم را خودتان با منبع بررسی کنید و کمبودها را بنویسید.
- تصمیمهای اصلی (مثل رایگان بودن) با خودتان بماند و بهایشان را صریح بگویید.
- روی دستگاه واقعی و با دادهی واقعی آزمون کنید؛ فقط آزمون خودکار کافی نیست.
- همانجا که از هوش مصنوعی کمک گرفتهاید اعلام کنید. گوگل هم شفافیت دربارهی استفاده از هوش مصنوعی را توصیه میکند.
عکسهای اپ هم از ویکیمدیا کامنز با مجوز آزاد است و نام عکاس و مجوز هر عکس را در فهرست اعتبار عکسها میبینید. اگر دنبال اپهای آفلاین دیگری هستید که یک نفر ساخته، نمونهکار اپهای فارسی و آفلاین را بخوانید.
اپ را از کجا بگیرم؟
گیاهبین رایگان است و مستقیم از صفحهی گیاهبین دانلود میشود؛ سیاست حریم خصوصی آن هم آنجاست. برنامههای رایگان دیگر در بخش برنامههای رایگان میآیند. نمونهی دیگری از ساخت اپ آفلاین با مدل روی دستگاه را در مقالهی حاضری بخوانید.
سؤالات متداول
آیا گیاهبین با هوش مصنوعی گیاه را از روی عکس تشخیص میدهد؟
نه. اپ مدل هوش مصنوعی ندارد و عکس را تحلیل نمیکند. «شناسایی راهنما» فقط با سه ویژگی که شما انتخاب میکنید گیاهان مشابه و سمیبودنشان را نشان میدهد و نتیجه تخمینی است.
هوش مصنوعی در ساخت گیاهبین دقیقاً چه کاری کرد؟
در جستوجوی عمیق و خلاصهکردن مقالهها و PDFها، نوشتن کد اپ و ابزارها و نوشتن آزمونها کمک کرد. هدف، تصمیمهای اصلی، آزمون روی گوشی واقعی و انتشار با انسان بود.
اطلاعات گیاهبین چقدر قابل اعتماد است؟
از مقالههای علمی گردآوری شده، ولی هنوز متخصص سمشناسی یا گیاهشناس آن را بازبینی نکرده و ممکن است ناقص یا نادرست باشد. هیچ گیاه یا قارچ وحشی را فقط با این اپ نخورید.
چرا گیاهبین رایگان است؟
پروژهای عامالمنفعه برای آگاهی مسافران و طبیعتگردان است. اشتراک، تبلیغ، خرید درونبرنامهای و فروش داده ندارد و کدش با مجوز MIT آزاد است.